Od czasu do czasu pojawia się opowieść, która przypomina mniej rozrywkę, a bardziej dziedzictwo. Na wschód od Edenu Johna Steinbecka jest dokładnie taką opowieścią. Wydana w 1952 roku, od tamtej pory dyskutowana w klasach i kuchniach, została teraz ponownie wydobyta na światło dzienne przez odważną nową adaptację streamingową, która sprawiła, że nowe pokolenie czytelników szuka egzemplarzy i zastanawia się nad znaczeniem jednego starożytnego hebrajskiego słowa. Saga rodzin Trasków i Hamiltonów znów jest historią, o której wszyscy chcą rozmawiać.
To, co czyni ten moment wyjątkowym, to fakt, że entuzjazm nie jest wyłącznie nostalgią. Płynie on z poważnej, cierpliwej, gwiazdorskiej produkcji, która traktuje najbardziej osobistą powieść Steinbecka z należnym jej szacunkiem, oraz z pierwszoplanowej roli, którą widzowie już nazywają rolą życia.
Powieść, która nie chce się zestarzeć
Steinbeck przez lata krążył wokół materiału, z którego powstało Na wschód od Edenu. Chciał pisać o rodzinie swojej matki, Hamiltonach, i o dolinie Salinas swojego dzieciństwa — krainie suchej trawy, rzecznej mgły i małych farm wykrojonych z opornej ziemi. Przede wszystkim chciał pisać dla swoich dwóch małych synów, aby mogli zrozumieć, skąd pochodzą i kim są. Gdy powieść się ukazała, powiedział, że zawiera wszystko, co miał, wszystko, czego się nauczył i wszystko, co czuł, i że była to książka, do której wszystkie jego pozostałe książki były jedynie ćwiczeniem.
Jej rozmach jest częścią jej siły. Mijają dekady. Zmieniają się pokolenia. Ludzie przybywają do Kalifornii z niczym i coś z tego budują albo tracą wszystko, próbując. Steinbeck nigdy nie schlebia swoim bohaterom, ale też nigdy ich nie porzuca, dlatego czytelnicy wracają do niej w różnym wieku i za każdym razem znajdują inną książkę.
Powieść jest też świadomym powtórzeniem starej historii. Dwaj bracia — jeden faworyzowany, drugi pomijany — ojciec, który nie potrafi ukryć swoich preferencji, kwestia ofiary i zazdrości. Steinbeck wyjmuje z Pisma zarys historii Kaina i Abla i zasadza go w kalifornijskim sadzie. Biblijne echo nie jest tu ozdobą. Jest motorem fabuły i nadaje każdej kłótni między braćmi Trask dodatkowy ciężar, który sami bohaterowie rozumieją tylko w połowie.
Dwie rodziny, jedna dolina
W centrum opowieści stoi Adam Trask, cichy, przyzwoity i głęboko zraniony mężczyzna, który wędruje na zachód po dzieciństwie spędzonym na rywalizacji ze swoim surowszym bratem Charlesem. Żeni się z Cathy Ames, kobietą o niepokojącej urodzie i bez sumienia, i przywozi ją do doliny Salinas. Tam rodzi bliźniaków, Caleba i Arona, a potem robi coś tak zimnego, że odmienia życie wszystkich wokół niej. Od tego pęknięcia powieść otwiera się na dwa domy. Traskowie są zamożni i niespokojni. Hamiltonowie są biedni, hałaśliwi, ciekawi świata i wspaniale tętniący życiem.
Wokół bliźniaków jest Abra, dziewczyna, która dorasta, kochając jednego brata i rozumiejąc drugiego. Jest Samuel Hamilton, irlandzki imigrant, farmer i wynalazca, który mówi za dużo i widzi zbyt wyraźnie, by ktokolwiek czuł się komfortowo. I jest Lee, chińsko-amerykański służący, który po cichu jest najmądrzejszą osobą w tej książce — mężczyzną, który czyta, gotuje, tłumaczy i dźwiga na barkach ciężar moralny całej sagi.
Tym, co powstrzymuje tę historię przed staniem się czystą tragedią, jest humor. Dom Hamiltonów jest głośny i chaotyczny, pełen muzyki, kłótni, niedokończonych wynalazków i dzieci plączących się pod nogami. Steinbeck najwyraźniej kochał tych ludzi, a ich ciepło sprawia, że mroczniejsze rozdziały stają się znośne. To także powód, dla którego powieść nigdy nie wydawała się szkolnym obowiązkiem czytelnikom, którzy się w niej zakochali.
Florence Pugh i najniebezpieczniejsza kobieta w literaturze
Florence Pugh wciela się w rolę Cathy Ames i trudno wyobrazić sobie odważniejszy wybór. Steinbeck napisał Cathy jako kobietę urodzoną bez zdolności do dobra, postać, która wykorzystuje ludzi tak, jak inni wykorzystują narzędzia. Nie jest czarnym charakterem w karykaturalnym sensie. Jest studium braku, osobą z pustką tam, gdzie powinno być współczucie, a powieść jest brutalnie szczera co do tego, jak wiele szkód może wyrządzić ta pustka.
Tym, co czyni Cathy tak niepokojącą, jest jej spokój. Rzadko krzyczy i rzadko się tłumaczy. Po prostu decyduje, czego chce, i usuwa wszystko, co stoi jej na drodze, a ludzie wokół niej latami próbują wyjaśniać jej zachowanie jako coś innego, niż jest w rzeczywistości.
Pugh spędziła karierę, wybierając trudne kobiety i odmawiając za nie przepraszania, a Cathy może być najtrudniejszą z nich wszystkich. Wczesne reakcje sugerują, że gra tę postać, nie żebrząc o sympatię widzów, co jest dokładnie tym, czego trzeba. Steinbeck nigdy nie prosił czytelników, by polubili Cathy. Prosił, by na nią spojrzeli, a potem sami zdecydowali, co jej istnienie mówi o nas wszystkich.
Zoe Kazan i krąg, który się zamyka
Serial został napisany i wyprodukowany przez Zoe Kazan, dramatopisarkę i aktorkę, której związek z tym materiałem jest niemal zbyt idealny, by mógł być prawdziwy. Jej dziadek, Elia Kazan, wyreżyserował słynną wersję filmową z 1955 roku, a historia jej własnej rodziny wyrasta z tej samej kalifornijskiej ziemi, o której pisał Steinbeck. To dziedzictwo nadaje adaptacji rzadki rodzaj autorytetu. To nie jest franczyza eksploatowana przez obcych. To rodzina wracająca do książki, która od siedemdziesięciu lat jest częścią jej życia.
Film, który uczynił Jamesa Deana legendą
Dla wielu ludzi pierwszym Na wschód od Edenu wciąż pozostaje film z 1955 roku, ten, który przedstawił światu Jamesa Deana. Dean zagrał Cala, niespokojnego i spragnionego syna, który nie potrafi przestać porównywać się ze swoim łagodniejszym bratem, a ta rola niemal z dnia na dzień uczyniła go twarzą pokolenia. Julie Harris nadała Abrze świetlistą równowagę, a Jo Van Fleet zdobyła Oscara za swoją krótką, mrożącą krew w żyłach rolę Kate. Dean zginął w wypadku samochodowym, zanim film trafił do kin, co nadaje jego pracy tu ból, którego czas nigdy nie złagodził.
Film warto obejrzeć równolegle z nowym serialem, po części dlatego, że jest piękny, a po części dlatego, że zmienia powieść. Elia Kazan niemal całkowicie usunął rodzinę Hamiltonów i przyciął historię do Trasków. Nowa adaptacja przywraca wiele z tego, co zostało utracone, co oznacza, że widzów, którzy znają tylko film, czeka zarówno wstrząs, jak i przyjemność.
Timshel: słowo, którego wszyscy szukają
Jeśli jest jedna idea, która prowadzi czytelników przez Na wschód od Edenu, jest nią jedno hebrajskie słowo. Lee i Samuel Hamilton spędzają długie wieczory, dyskutując o tłumaczeniu pewnego zdania z historii Kaina, aż w końcu zatrzymują się na słowie „timshel”, które Lee oddaje jako „możesz”. Nie „musisz”, które nakazuje. Nie „nie wolno ci”, które zabrania. „Możesz”, które daje wybór, a potem się cofa.
Ta mała szczelina jest bijącym sercem powieści. Steinbeck buduje cały swój moralny wszechświat na przekonaniu, że nie jesteśmy skazani przez naszą krew ani naszą historię, że zakończenie opowieści nigdy nie jest zapisane z góry i że wolność wyboru jest zarówno darem, jak i ciężarem. To dlatego książka wciąż tak mocno trafia do czytelników, którzy próbują stać się kimś innym, niż oczekiwała od nich rodzina.
Dlaczego australijscy widzowie się w nią wciągają
Jest w tej historii coś, co wyjątkowo dobrze przenosi się do Australii. Dolina Salinas leży daleko od rzeki Murray, a jednak kształt życia jest znajomy. Rodziny przyjeżdżają skądinąd. Pracują na ziemi, która nie wybacza błędów. Budują miasteczka dumne, małe i pełne plotek. Steinbeck pisał o społecznościach imigranckich, o ludziach, którzy noszą w kieszeniach stary kraj, wychowując dzieci, które nigdy go nie widziały. To doświadczenie nie jest tu obce. Jest praktycznie historią narodową.
Dodajmy do tego streamingową publiczność, która zgłodniała długich, niespiesznych dramatów opartych na bohaterach, oraz kluby książki, które zawsze szukają kolejnej poważnej lektury, a atrakcyjność tej opowieści staje się łatwa do zrozumienia. Na wschód od Edenu wymaga cierpliwości i hojnie się za nią odwdzięcza.
Jak najlepiej tego doświadczyć już teraz
Jeśli chcesz przeżyć to w pełni, kolejność ma niewielkie znaczenie, ale zestawienie już tak. Przeczytaj powieść, jeśli masz czas, bo głos Steinbecka jest prawdziwą atrakcją i żaden ekran nie odda go dokładnie. Obejrzyj film z 1955 roku, aby zobaczyć, jak zbudowano klasykę i ile zostało na podłodze montażowni. Potem obejrzyj nową adaptację, aby zobaczyć, jak współczesny zespół twórczy uczciwie mierzy się z opowieścią o zazdrości, przebaczeniu i przerażającej wolności wyboru.
Nowa produkcja oddaje też sprawiedliwość krajobrazowi. Kurz, rowy irygacyjne, sady o zmierzchu i płaskie, oślepiające światło kalifornijskiego lata mają tu znaczenie, ponieważ dolina nie jest w tej historii tłem. Jest postacią z własnym zdaniem i serial to wie.
Księgarnie odnotowują świeży popyt na powieść, co jest szczęśliwym skutkiem ubocznym każdej dobrej adaptacji. Tak stara historia zdobywająca nową publiczność przypomina, że klasyka nie jest zakurzona. Po prostu czeka na właściwy moment i właściwego czytelnika, by zacząć od nowa.
Zakończenie nigdy nie jest zapisane
Na wschód od Edenu nie jest wygodną opowieścią. Zawiera okrucieństwo, porzucenie, zazdrość i żal, i nie chce związać wszystkiego w zgrabną kokardę. Zamiast tego oferuje coś rzadszego: uczciwe spojrzenie na to, jak rodziny się ranią i jak się leczą, oraz uparte przekonanie, że człowiek nigdy nie jest skończony w stawaniu się tym, kim jest.
Bez względu na to, czy dotrzesz do niej przez powieść, film z 1955 roku czy nowy serial streamingowy, trafisz w to samo miejsce — staniesz obok słowa, które czekało na ciebie od dziesięcioleci. Możesz. Wybór, jak zawsze, należy do ciebie.