Zo nu en dan komt er een verhaal voorbij dat minder aanvoelt als entertainment en meer als een erfenis. John Steinbecks East of Eden is precies zo’n verhaal. Gepubliceerd in 1952, sindsdien bediscussieerd in klaslokalen en keukens, is het nu opnieuw in het licht gezet door een gedurfde nieuwe streamingverfilming die een nieuwe generatie lezers op jacht stuurt naar exemplaren en laat nadenken over de betekenis van één oud Hebreeuws woord. De sage van de families Trask en Hamilton is opnieuw hét verhaal waar iedereen over wil praten.
Wat dit moment zo bijzonder maakt, is dat het enthousiasme niet alleen maar nostalgie is. Het komt voort uit een serieuze, geduldige, door sterren gedragen productie die Steinbecks meest persoonlijke roman met het nodige respect behandelt, en uit een hoofdrol die kijkers nu al de rol van een leven noemen.
Een roman die weigert te verouderen
Steinbeck heeft jarenlang om het materiaal heen gedraaid dat East of Eden zou worden. Hij wilde schrijven over de familie van zijn eigen moeder, de Hamiltons, en over de Salinas Valley uit zijn jeugd: een land van droog gras, riviernevel en kleine boerderijen die uit weerbarstige aarde zijn gewonnen. Bovenal wilde hij schrijven voor zijn twee jonge zoons, zodat zij zouden begrijpen waar ze vandaan kwamen en wie ze waren. Toen de roman verscheen, zei hij dat er alles in zat wat hij had, alles wat hij had geleerd en alles wat hij voelde, en dat dit het boek was waarvoor al zijn andere boeken oefening waren geweest.
De omvang is een deel van de kracht ervan. Decennia verstrijken. Generaties wisselen elkaar af. Mensen komen met niets in Californië aan en bouwen er iets op, of verliezen alles terwijl ze het proberen. Steinbeck vleit zijn personages nooit en hij laat ze ook nooit in de steek, en dat is de reden waarom lezers op verschillende leeftijden blijven terugkeren en elke keer een ander boek aantreffen.
De roman is ook een bewuste hervertelling van een oud verhaal. Twee broers, één bevoorrecht en één over het hoofd gezien, een vader die zijn voorkeur niet kan verbergen, een kwestie van opoffering en jaloezie. Steinbeck tilt de contouren van Kaïn en Abel uit de Schrift en plant ze in een boomgaard in Californië. De bijbelse echo is geen decoratie. Het is de motor van het plot, en het geeft elke ruzie tussen de gebroeders Trask een extra gewicht dat de personages zelf maar half begrijpen.
Twee families, één vallei
In het middelpunt van het verhaal staat Adam Trask, een stille, fatsoenlijke en zwaar gekwetste man die naar het westen trekt na een jeugd waarin hij wedijverde met zijn hardere broer Charles. Hij trouwt met Cathy Ames, een vrouw van verontrustende schoonheid en zonder geweten, en brengt haar naar de Salinas Valley. Daar baart ze een tweeling, Caleb en Aron, en doet ze vervolgens iets dat zo kil is dat het elk leven om haar heen opnieuw vormgeeft. Vanuit die breuk opent de roman zich naar buiten, naar twee huishoudens. De Trasks zijn rijk en ongemakkelijk. De Hamiltons zijn arm, luidruchtig, nieuwsgierig en wonderbaarlijk levendig.
Rond de tweeling is er Abra, een meisje dat opgroeit terwijl ze van de ene broer houdt en de andere begrijpt. Er is Samuel Hamilton, een Ierse immigrant, boer en uitvinder die te veel praat en te scherp ziet voor ieders comfort. En er is Lee, de Chinees-Amerikaanse huishoudster die in stilte de wijste persoon van het boek is, een man die leest, kookt, vertaalt en het morele gewicht van de hele sage op zijn schouders draagt.
Wat het verhaal ervan weerhoudt pure tragedie te worden, is de humor. Het huishouden van de Hamiltons is luidruchtig en rommelig, vol muziek, ruzies, half afgemaakte uitvindingen en kinderen onder de voet. Steinbeck hield duidelijk van deze mensen, en hun warmte is wat de donkerdere hoofdstukken draaglijk maakt. Het is ook de reden dat de roman voor de lezers die ervoor vallen nooit als huiswerk heeft aangevoeld.
Florence Pugh en de gevaarlijkste vrouw uit de fictie
Florence Pugh stapt in de rol van Cathy Ames, en het is moeilijk een moediger keuze te bedenken. Steinbeck schreef Cathy als een vrouw die geboren is zonder het vermogen tot goedheid, een figuur die mensen gebruikt zoals anderen gereedschap gebruiken. Ze is geen schurk in de cartoonachtige zin. Ze is een studie in afwezigheid, een persoon met een leegte waar mededogen zou moeten zitten, en de roman is meedogenloos eerlijk over hoeveel schade die leegte kan aanrichten.
Wat Cathy zo onrustbarend maakt, is haar kalmte. Ze schreeuwt zelden en legt zelden iets uit. Ze beslist gewoon wat ze wil en ruimt alles op wat in de weg staat, en de mensen om haar heen besteden jaren aan pogingen haar gedrag te verklaren als iets anders dan wat het is.
Pugh heeft haar carrière gewijd aan het kiezen van moeilijke vrouwen en weigert zich daarvoor te verontschuldigen, en Cathy is misschien wel de moeilijkste van allemaal. Vroege reacties suggereren dat ze het personage speelt zonder te smeken om sympathie van het publiek, en dat is precies goed. Steinbeck vroeg lezers nooit om Cathy aardig te vinden. Hij vroeg hen naar haar te kijken en vervolgens te bepalen wat haar bestaan zegt over de rest van ons.
Zoe Kazan en een cirkel die zich sluit
De serie is geschreven en geproduceerd door Zoe Kazan, een toneelschrijver en actrice wier verbinding met dit materiaal bijna te mooi is om waar te zijn. Haar grootvader, Elia Kazan, regisseerde de gevierde filmversie uit 1955, en haar eigen familiegeschiedenis loopt door dezelfde Californische grond waarover Steinbeck schreef. Die erfenis geeft de verfilming een zeldzame autoriteit. Dit is geen franchise die door vreemden wordt leeggehaald. Het is een familie die terugkeert naar een boek dat al zeventig jaar deel uitmaakt van haar leven.
De film die James Dean tot een legende maakte
Voor veel mensen is de eerste East of Eden nog altijd de film uit 1955, de film waarmee James Dean aan de wereld werd voorgesteld. Dean speelde Cal, de rusteloze en hongerige zoon die zichzelf voortdurend blijft meten met zijn zachtere broer, en die vertolking maakte hem bijna van de ene op de andere dag tot het gezicht van een generatie. Julie Harris gaf Abra een stralende standvastigheid, en Jo Van Fleet won een Academy Award voor haar korte, ijzingwekkende optreden als Kate. Dean overleed bij een auto-ongeluk voordat de film in de bioscopen kwam, en dat geeft zijn werk hier een pijn die de tijd nooit heeft verzacht.
De film is de moeite waard om naast de nieuwe serie te bekijken, deels omdat hij mooi is en deels omdat hij de roman verandert. Elia Kazan schrapte de familie Hamilton vrijwel volledig en bracht het verhaal terug tot de Trasks. De nieuwe verfilming herstelt veel van wat verloren ging, wat betekent dat kijkers die alleen de film kennen een schok én een genoegen te wachten staat.
Timshel: het woord waar iedereen naar zoekt
Als er één idee is dat lezers door East of Eden trekt, is het één enkel Hebreeuws woord. Lee en Samuel Hamilton brengen lange avonden door met het bediscussiëren van de vertaling van een zinsnede uit het verhaal van Kaïn, en ze komen uit bij timshel, dat Lee weergeeft als ‘gij moogt’. Niet ‘gij zult’, dat beveelt. Niet ‘gij zult niet’, dat verbiedt. ‘Gij moogt’, dat een keuze aanbiedt en dan een stap terug doet.
Die kleine opening is het kloppende hart van de roman. Steinbeck bouwt zijn hele morele universum op het idee dat we niet gedoemd zijn door ons bloed of onze geschiedenis, dat het einde van een verhaal nooit van tevoren geschreven staat, en dat de vrijheid om te kiezen zowel een geschenk als een last is. Daarom komt het boek nog steeds zo hard aan bij lezers die iemand anders proberen te worden dan wat hun familie van hen verwachtte.
Waarom het Australische publiek zich erin herkent
Er is iets aan dit verhaal dat opmerkelijk goed reist naar Australië. De Salinas Valley ligt ver van de Murray, en toch is de vorm van het leven vertrouwd. Families komen ergens anders vandaan. Ze bewerken land dat fouten niet vergeeft. Ze bouwen steden die trots en klein zijn en vol roddels. Steinbeck schreef over migrantengemeenschappen, over mensen die een oud land in hun zak meedragen terwijl ze kinderen grootbrengen die het nog nooit hebben gezien. Die ervaring is hier niet vreemd. Het is praktisch het nationale verhaal.
Voeg daar een streamingpubliek aan toe dat hongerig is geworden naar lange, trage, karaktergedreven drama’s, plus boekenclubs die altijd op zoek zijn naar hun volgende zwaargewicht, en de aantrekkingskracht wordt makkelijk te begrijpen. East of Eden vraagt om geduld en betaalt dat royaal terug.
Hoe je het nu meteen kunt beleven
Als je de volledige ervaring wilt, maakt de volgorde nauwelijks uit, maar de combinatie wel. Lees de roman als je de tijd hebt, want Steinbecks stem is de echte attractie en geen enkel scherm kan die precies weergeven. Bekijk de film uit 1955 om te zien hoe een klassieker werd opgebouwd en hoeveel er op de montagevloer is achtergebleven. Bekijk daarna de nieuwe verfilming om te zien hoe een modern creatief team eerlijk worstelt met een verhaal over jaloezie, vergeving en de angstaanjagende vrijheid om te kiezen.
De nieuwe productie doet ook recht aan het landschap. Stof, irrigatiegreppels, boomgaarden in de schemering en het vlakke, verblindende licht van een Californische zomer doen er hier allemaal toe, want de vallei is in dit verhaal geen decor. Het is een personage met een eigen mening, en de serie weet dat.
Boekhandels melden een nieuwe vraag naar de roman, een mooi neveneffect van elke goede verfilming. Dat een verhaal dat zo oud is een nieuw publiek verdient, herinnert ons eraan dat klassiekers niet stoffig zijn. Ze wachten gewoon op het juiste moment en de juiste lezer om opnieuw te beginnen.
Het einde is nooit geschreven
East of Eden is geen comfortabel verhaal. Het bevat wreedheid, verlating, jaloezie en verdriet, en het weigert alles in een keurige strik te binden. Wat het in plaats daarvan biedt, is iets zeldzamers: een eerlijke blik op hoe families elkaar verwonden en hoe ze helen, en een koppig geloof dat een mens nooit klaar is met worden wie hij is.
Of je nu via de roman, de film uit 1955 of de nieuwe streamingserie binnenkomt, je komt op dezelfde plek uit, naast een woord dat al decennia op je heeft gewacht. Gij moogt. De keuze is, zoals altijd, aan jou.
